Tatrzańska Koliba
Budownictwo Zakopanego oraz całej podtatrzańskiej okolicy pełni szczególną rolę w polskiej kulturze, jest dumą i duszą miasta. Jest zróżnicowane pod względem konstrukcji, techniki wykonania, kształtów i funkcji. W dużej mierze budowle Zakopanego są atrakcją turystyczną, często idealnie wkomponowane w krajobraz górski. To powoduje, że wielu turystów przyjeżdżających do miasta chciałoby pomieszkać w takich budynkach - poczuć ducha przeszłości. Najstarsze zachowane do naszych czasów zabudowania mieszkalne Zakopanego to przede wszystkim zabytkowe chałupy góralskie mieszczące się przy ul.Kościeliskiej, pochodzące nieraz z 1 poł. XIX w. Te najstarsze reprezentują pierwotny typ budownictwa ludowego. Są to budynki parterowe z "wyżką", czyli stromym dachem dostosowanym do warunków geograficznych i klimatycznych pełniącym rolę strychu.. Składają się tylko z jednej izby, sieni i komory. Z biegiem czasu chałupa rozbudowała się i nabrała układu symetrycznego. Sień rozdzielała już dwie izby - z lewej strony czarną roboczą łączącą funkcje kuchni, sypialni i spiżarni oraz po prawej stronie białą, odświętną, bogato zdobioną w której przechowywano pamiątki i dobytek rodzinny np. tradycyjne malowane na szkle obrazy góralskie, skrzynie posagowe, itp. Właśnie białe izby były najczęściej wynajmowane pierwszym XIX-wiecznym turystom. W czarnej izbie znajdował się piec, co przy kurnym dawniej budynku (tj. bez komina) powodowało osmolenie ścian, stąd nazwa czarnej izby. Między izbami znajduje się sień, prowadząca do obydwu pomieszczeń mieszkalnych i niekiedy do przebudowanej z tyłu komory, gdzie przechowywano sprzęty i niektóre zapasy. Drzwi do sieni są zakończone półokrągło i niekiedy pięknie zdobione kołkowaniem, zaopatrzone w wysoki próg, czasem także znajdował się w nich niewielki otwór zwany "kocurem", przez który wychodziły z domu koty. Budynki na Podhalu stawiane są frontem "na godzinę jedenastą" czyli na południe, z lekkim odchyleniem ku wschodowi. Głównym budulcem jest drewno świerkowe (smrekowe), rzadziej jodłowe. Lepsze chaty budowano także z modrzewia. Do budowy używano drewna po dwuletnim suszeniu. Część mieszkalna zbudowana jest z płazów, czyli przeciętych wzdłuż pni drzew, szopa z okrąglaków. Dom góralski ma bardzo charakterystyczny kształt bryły budynku, określany głównie przez dach: wysoki, stromy w szczycie łamany. Dach kryty jest na całej połaci drewnianymi gontami, których ostatni, najwyższy rząd z jednej strony wystaje ponad drugą o kilka centymetrów, tworząc nad kalenicą zdobiony często grzebień. Dachy budynków gospodarczych są także strome i wysokie kryte są zazwyczaj dranicami, czyli nieheblowanymi deskami. Reasumując można stwierdzić, że domy góralskie są proste i szlachetne w kształcie, ponadto pięknie zdobione. Artystycznym rozwinięciem budownictwa góralskiego są projektowane przez Stanisława Witkiewicza domy w stylu zakopiańskim. Domeną stylu zakopiańskiego, którego twórcą był Stanisław Witkiewicz było nadal budownictwo i zdobnictwo góralskie. Domy Witkiewiczowskie są drewniane, budowane z płazów na zrąb, strome kryte gontem dachy, stawiane na bardzo wysokich podmurówkach z łamanego kamienia . W podmurówce pozostawiano łukowate okna do piwnicy. Budynek był jedno- lub dwutraktowy, piętrowy, przy czym piętro sytuowano szczytem do frontu części parterowej. W jednolitą dotąd połać dachu wprowadzono piętrową facjatę z własnym szczytem, prostopadłym do głównych ścian szczytowych domu, a także wyględy - mniejsze pokoiki, wysunięte poza połać dachową. Okna wyględów osłonięte są własnymi, także ostrymi dachami. Charakterystycznym elementem były też przyłapy - odkryte werandy, schowane pod mocno wysunięte okapy. Związek z regionem podkreślały także liczne zdobienia, wywodzące się z góralskiej tradycji. Witkiewiczowskie budowle to przeważnie duże wille lub pensjonaty, łączące dostojność ze strzelistością, co uzyskane jest dzięki proporcji między wysokością a długością 6:10. Nadawało to Witkiewiczowskim domom charakter twierdz, które były willami dla zamożnych miłośników Zakopanego. Pierwszym "stylową" budowlą była istniejąca do dziś willa "Koliba" przy ul.Kościeliskiej , wybudowana dla Zygmunta Gnatowskiego w latach 1892-93. Do dziś ocalały w Zakopanem projektowane przez Witkiewicza stylowe wille: "Dom pod Jedlami" - największy i może najpiękniejszy wybudowany na Kozińcu na przełomie lat 1897-97, "Oksza", "Rialto", "Konstantynówka", "Grażyna", "Chałupa pod Wykrotem", gmach Muzeum Tatrzańskiego, kaplica w Jaszczurówce, kaplica Matki Bożej Różańcowej i Św. Jana Chrzciciela w kościele przy Krupówkach, kaplica Albertynek na Kalatówkach, kapliczka Korniłowiczów na Bystrem. Drewniane domy w stylu zakopiańskim powstawały w ostatniej dekadzie XIXw. i pierwszej XXw. Później wprowadzono cegłę i kamień jako surowiec budowlany. Nie można sobie wyobrazić Zakopanego bez starego budownictwa, bez stylu zakopiańskiego. Architektura miasta powoduje, że jest to miasto wyjątkowo fascynujące. Aby się o tym najlepiej przekonać, należy je odwiedzić.
Budownictwo Zakopanego oraz całej podtatrzańskiej okolicy pełni szczególną rolę w polskiej kulturze, jest dumą i duszą miasta. Jest zróżnicowane pod względem konstrukcji, techniki wykonania, kształtów i funkcji. W dużej mierze budowle Zakopanego są atrakcją turystyczną, często idealnie wkomponowane w krajobraz górski. To powoduje, że wielu turystów przyjeżdżających do miasta chciałoby pomieszkać w takich budynkach - poczuć ducha przeszłości. Najstarsze zachowane do naszych czasów zabudowania mieszkalne Zakopanego to przede wszystkim zabytkowe chałupy góralskie mieszczące się przy ul.Kościeliskiej, pochodzące nieraz z 1 poł. XIX w. Te najstarsze reprezentują pierwotny typ budownictwa ludowego. Są to budynki parterowe z "wyżką", czyli stromym dachem dostosowanym do warunków geograficznych i klimatycznych pełniącym rolę strychu.. Składają się tylko z jednej izby, sieni i komory. Z biegiem czasu chałupa rozbudowała się i nabrała układu symetrycznego. Sień rozdzielała już dwie izby - z lewej strony czarną roboczą łączącą funkcje kuchni, sypialni i spiżarni oraz po prawej stronie białą, odświętną, bogato zdobioną w której przechowywano pamiątki i dobytek rodzinny np. tradycyjne malowane na szkle obrazy góralskie, skrzynie posagowe, itp. Właśnie białe izby były najczęściej wynajmowane pierwszym XIX-wiecznym turystom. W czarnej izbie znajdował się piec, co przy kurnym dawniej budynku (tj. bez komina) powodowało osmolenie ścian, stąd nazwa czarnej izby. Między izbami znajduje się sień, prowadząca do obydwu pomieszczeń mieszkalnych i niekiedy do przebudowanej z tyłu komory, gdzie przechowywano sprzęty i niektóre zapasy. Drzwi do sieni są zakończone półokrągło i niekiedy pięknie zdobione kołkowaniem, zaopatrzone w wysoki próg, czasem także znajdował się w nich niewielki otwór zwany "kocurem", przez który wychodziły z domu koty. Budynki na Podhalu stawiane są frontem "na godzinę jedenastą" czyli na południe, z lekkim odchyleniem ku wschodowi. Głównym budulcem jest drewno świerkowe (smrekowe), rzadziej jodłowe. Lepsze chaty budowano także z modrzewia. Do budowy używano drewna po dwuletnim suszeniu. Część mieszkalna zbudowana jest z płazów, czyli przeciętych wzdłuż pni drzew, szopa z okrąglaków. Dom góralski ma bardzo charakterystyczny kształt bryły budynku, określany głównie przez dach: wysoki, stromy w szczycie łamany. Dach kryty jest na całej połaci drewnianymi gontami, których ostatni, najwyższy rząd z jednej strony wystaje ponad drugą o kilka centymetrów, tworząc nad kalenicą zdobiony często grzebień. Dachy budynków gospodarczych są także strome i wysokie kryte są zazwyczaj dranicami, czyli nieheblowanymi deskami. Reasumując można stwierdzić, że domy góralskie są proste i szlachetne w kształcie, ponadto pięknie zdobione. Artystycznym rozwinięciem budownictwa góralskiego są projektowane przez Stanisława Witkiewicza domy w stylu zakopiańskim. Domeną stylu zakopiańskiego, którego twórcą był Stanisław Witkiewicz było nadal budownictwo i zdobnictwo góralskie. Domy Witkiewiczowskie są drewniane, budowane z płazów na zrąb, strome kryte gontem dachy, stawiane na bardzo wysokich podmurówkach z łamanego kamienia . W podmurówce pozostawiano łukowate okna do piwnicy. Budynek był jedno- lub dwutraktowy, piętrowy, przy czym piętro sytuowano szczytem do frontu części parterowej. W jednolitą dotąd połać dachu wprowadzono piętrową facjatę z własnym szczytem, prostopadłym do głównych ścian szczytowych domu, a także wyględy - mniejsze pokoiki, wysunięte poza połać dachową. Okna wyględów osłonięte są własnymi, także ostrymi dachami. Charakterystycznym elementem były też przyłapy - odkryte werandy, schowane pod mocno wysunięte okapy. Związek z regionem podkreślały także liczne zdobienia, wywodzące się z góralskiej tradycji. Witkiewiczowskie budowle to przeważnie duże wille lub pensjonaty, łączące dostojność ze strzelistością, co uzyskane jest dzięki proporcji między wysokością a długością 6:10. Nadawało to Witkiewiczowskim domom charakter twierdz, które były willami dla zamożnych miłośników Zakopanego. Pierwszym "stylową" budowlą była istniejąca do dziś willa "Koliba" przy ul.Kościeliskiej , wybudowana dla Zygmunta Gnatowskiego w latach 1892-93. Do dziś ocalały w Zakopanem projektowane przez Witkiewicza stylowe wille: "Dom pod Jedlami" - największy i może najpiękniejszy wybudowany na Kozińcu na przełomie lat 1897-97, "Oksza", "Rialto", "Konstantynówka", "Grażyna", "Chałupa pod Wykrotem", gmach Muzeum Tatrzańskiego, kaplica w Jaszczurówce, kaplica Matki Bożej Różańcowej i Św. Jana Chrzciciela w kościele przy Krupówkach, kaplica Albertynek na Kalatówkach, kapliczka Korniłowiczów na Bystrem. Drewniane domy w stylu zakopiańskim powstawały w ostatniej dekadzie XIXw. i pierwszej XXw. Później wprowadzono cegłę i kamień jako surowiec budowlany. Nie można sobie wyobrazić Zakopanego bez starego budownictwa, bez stylu zakopiańskiego. Architektura miasta powoduje, że jest to miasto wyjątkowo fascynujące. Aby się o tym najlepiej przekonać, należy je odwiedzić.